Bitcoin rəqəmsal pul anlayışını, ethereum isə ağıllı müqavilələr (smart contracts) konsepsiyasını həyatımıza gətirdi. Lakin blokçeyn texnologiyasının qarşısında hələ də cavabını gözləyən əsas suallardan biri qalırdı: Real dünyadakı aktivləri blokçeynə necə gətirmək olar? Məhz bu sualın cavabı son illərdə maliyyə sektorunun ən sürətlə inkişaf edən istiqamətlərindən biri olan Real World Assets (RWA) konsepsiyasını formalaşdırdı. Artıq söhbət yalnız bitcoin və ya digər kriptovalyutalardan getmir. Daşınmaz əmlak, dövlət istiqrazları, qızıl, şirkət səhmləri, sənət əsərləri və hətta gələcək gəlirlər belə tokenləşdirilərək blokçeyn üzərində dövriyyəyə buraxıla bilir. Bir çox analitik hesab edir ki, RWA yaxın onillikdə blokçeyn texnologiyasının ən böyük tətbiq sahəsinə çevrilə bilər. Çünki bu model rəqəmsal iqtisadiyyatla ənənəvi maliyyə sistemini ilk dəfə eyni platformada birləşdirir.
RWA nədir?
Real World Assets (RWA) – real dünyada mövcud olan fiziki və ya maliyyə aktivlərinin blokçeyn üzərində rəqəmsal token formasında təmsil edilməsidir. Başqa sözlə, blokçeyn üzərində yaradılan token müəyyən real aktiv üzərində hüququ və ya iqtisadi dəyəri ifadə edir. Bu aktivlərə aşağıdakılar aid ola bilər:
- müəllif hüquqları və royaltilər.
- daşınmaz əmlak;
- qızıl və digər qiymətli metallar;
- dövlət istiqrazları;
- korporativ istiqrazlar;
- şirkət səhmləri;
- investisiya fondları;
- kommersiya kreditləri;
- kənd təsərrüfatı məhsulları;
- karbon kreditləri;
Beləliklə, blokçeyn artıq yalnız kriptoaktivlərin deyil, real iqtisadiyyatın da infrastrukturuna çevrilməyə başlayır.
Tokenizasiya nədir?
RWA anlayışının əsasını tokenizasiya təşkil edir. Tokenizasiya dedikdə hər hansı real aktivin blokçeyn üzərində rəqəmsal token şəklində təqdim olunması nəzərdə tutulur. Məsələn: Bir yaşayış binasının bazar dəyəri 10 milyon dollarıdır. Bu bina 1 milyon tokenə bölünə bilər. Belə olduqda:
- 1 token = 10 dollar
- investor istədiyi qədər token ala bilər
- həmin tokenlər aktivdəki iqtisadi payı təmsil edir.
Beləliklə, əvvəllər milyonlarla dollar tələb edən investisiyalar artıq yüzlərlə dollarla mümkün olur.
RWA necə işləyir?
Sadələşdirilmiş formada proses dörd mərhələdən ibarətdir.
- Aktiv seçilir – Məsələn, bir ofis binası.
- Hüquqi struktur yaradılır – Aktiv xüsusi hüquqi şirkət vasitəsilə idarə olunur.
- Token buraxılır – Blokçeyn üzərində həmin aktivi təmsil edən tokenlər yaradılır.
- İnvestorlar tokenləri alırlar – Token sahibləri aktivdən əldə olunan gəlirdə və ya qiymət artımında iştirak edə bilirlər.
Praktik nümunə 1: Daşınmaz əmlak modeli.
Təsəvvür edin ki, Bakının mərkəzində yerləşən biznes mərkəzinin dəyəri 20 milyon dollardır. Ənənəvi modeldə bu aktivi yalnız böyük investor ala bilər. RWA modelində isə bina 2 milyon tokenə bölünür. İnvestor cəmi 100 dollar yatıraraq həmin layihəyə ortaq ola bilir. İcarədən əldə olunan gəlir isə token sahiblərinə proporsional şəkildə bölüşdürülür.
Praktik nümunə 2: Dövlət istiqrazları modeli.
ABŞ dövlət istiqrazları uzun illərdir ən təhlükəsiz maliyyə alətlərindən biri hesab olunur. İndi isə həmin istiqrazların tokenləşdirilmiş versiyaları blokçeyn üzərində dövriyyəyə buraxılır. Bu model investorlara:
- 24/7 ticarət;
- daha aşağı əməliyyat xərcləri;
- sürətli hesablaşma;
- qlobal çıxış imkanı yaradır.
Praktik nümunə 3: Qızıl modeli.
Ənənəvi halda fiziki qızıl almaq, saxlamaq və sığortalamaq əlavə xərc tələb edir. RWA platformasında isə hər token müəyyən miqdarda fiziki qızılla təmin olunur. Beləliklə: 1 token = 1 qram qızıl ola bilər. İnvestor qızılı daşımadan ona investisiya etmiş olur.
RWA niyə vacibdir?
RWA-nın əsas üstünlüyü blokçeyn texnologiyasını real iqtisadiyyatla əlaqələndirməsidir. Əsas üstünlüklər:
- likvidliyin artması;
- fraksional mülkiyyət;
- qlobal investisiya imkanı;
- əməliyyat xərclərinin azalması;
- hesablaşmaların sürətlənməsi;
- şəffaflıq;
- proqramlaşdırıla bilən aktivlər.
RWA böyük potensiala malik olsa da, bir sıra risklər mövcuddur. Əsas risklər:
- hüquqi qeyri-müəyyənlik;
- aktivlərin düzgün qiymətləndirilməsi;
- tokenlə fiziki aktiv arasında hüquqi əlaqə;
- kastodian riskləri;
- kibertəhlükəsizlik;
- likvidlik problemləri.
Ən vacib məsələ isə budur: Əgər token real aktivi təmsil edirsə, investorun həmin aktiv üzərində hüququ qanunvericiliklə necə qorunacaq? Bu sual hələ də bir çox ölkədə tam cavablandırılmayıb.
Qeyd etmək istəyirəm ki, son illərdə iri maliyyə institutları RWA sahəsinə ciddi investisiya yatırırlar. Məsələn:
- BlackRock tokenləşdirilmiş fond layihələrini işə salıb.
- Franklin Templeton blokçeyn əsaslı pul bazarı fondu təqdim edib.
- JPMorgan tokenləşdirilmiş hesablaşma platformalarını sınaqdan keçirir.
- HSBC və Citi də aktivlərin tokenizasiyası istiqamətində pilot layihələr həyata keçirirlər.
Hesab edirəm ki, növbəti on ildə maliyyə bazarlarının əsas hissəsi tokenləşdirilmiş aktivlər üzərində qurulacaq. Əgər internet məlumatların rəqəmsallaşdırılmasını təmin etdisə, blokçeyn də aktivlərin rəqəmsallaşdırılmasını həyata keçirə bilər. Bu baxımdan RWA təkcə yeni investisiya aləti deyil, həm də qlobal maliyyə sisteminin transformasiyasının əsas elementlərindən biri hesab olunur.
Kriptovalyutaların ilk dövründə blokçeyn əsasən rəqəmsal aktivlərin yaradılması ilə assosiasiya olunurdu. Bu gün isə diqqət mərkəzi real iqtisadiyyatın blokçeynə inteqrasiyasına yönəlib. RWA məhz bu keçidin simvoludur. Əgər bu texnologiya geniş miqyasda tətbiq olunarsa, gələcəkdə investorlar yalnız kriptovalyutalara deyil, dünyanın istənilən nöqtəsində yerləşən daşınmaz əmlaka, istiqrazlara, fondlara və digər aktivlərə bir neçə kliklə investisiya edə biləcəklər. Beləliklə, blokçeyn maliyyə bazarlarını daha əlçatan, daha çevik və daha qlobal edən infrastruktur rolunu oynaya bilər.
Müəllif: Elnur Quliyev
