Kredit götürəndə ən çox düşündüyümüz sual adətən “aylıq ödənişim nə qədər olacaq?” olur. Amma həyatın gedişində gəlirlər azala, gözlənilməz xərclər yarana və kredit ödənişləri əvvəlki kimi rahat olmaya bilər. Belə vəziyyətdə isə başqa bir sual ortaya çıxır: “Kredit borcum ümumiyyətlə silinə bilərmi?” Azərbaycanda kredit borcunun sadəcə ödənilmədiyi üçün avtomatik silinməsi mümkün deyil. Lakin qanunvericilik və kredit münasibətləri çərçivəsində elə hallar var ki, borcun hamısına və ya müəyyən hissəsinə xitam verilə bilər.

Bəs hansı hallarda?

1. Bank borcun müəyyən hissəsindən imtina edə bilər

Borcalanın maliyyə vəziyyəti ciddi şəkildə pisləşdikdə bankla danışıqlar aparmaq və borcun ödənilməsi şərtlərinin dəyişdirilməsini müzakirə etmək mümkündür. Konkret vəziyyətdən və bankın qərarından asılı olaraq faizlər, dəbbə pulu, cərimələr və ya borcun müəyyən hissəsi üzrə güzəşt tətbiq edilə bilər. Burada mühüm məqam odur ki, belə güzəşt borcalanın avtomatik hüququ deyil. Bu, tərəflərin razılaşmasından və kredit müqaviləsinin, bankın daxili prosedurlarının və tətbiq olunan qanunvericiliyin tələblərindən asılıdır. Hüquqi baxımdan öhdəliyin dəyişdirilməsi və ya ona xitam verilməsi tərəflərin iradəsi ilə müəyyən hallarda mümkündür. Mülki Məcəllə müqaviləni tərəflərin razılaşdırılmış iradə ifadəsi kimi qəbul edir və müqavilə münasibətlərinin dəyişdirilməsi və xitamı üçün müvafiq hüquqi mexanizmlər nəzərdə tutur. Ona görə də maliyyə çətinliyi yaranan şəxsin bankla əlaqəni tam kəsməsi əvəzinə, vəziyyəti vaxtında banka bildirməsi və mümkün güzəştləri müzakirə etməsi daha rasional yanaşmadır.

2. Restrukturizasiya borcu silmir, amma yükü azalda bilər

Borcalan kredit üzrə ödənişləri əvvəlki qrafikə uyğun həyata keçirə bilmədikdə ən real variantlardan biri restrukturizasiya ola bilər. Restrukturizasiya zamanı kreditin müddəti uzadıla, ödəniş qrafiki dəyişdirilə və müəyyən hallarda borcalanın maliyyə vəziyyətinə uyğun yeni şərtlər müəyyən edilə bilər. Nəticədə aylıq ödəniş məbləği azala və borcun ödənilməsi üçün daha uzun müddət yarana bilər. Lakin burada vacib fərq var: restrukturizasiya borcun silinməsi deyil. Əsas kredit öhdəliyi, bir qayda olaraq, qalır; sadəcə onun icra şərtləri borcalanın ödəmə qabiliyyətinə uyğunlaşdırılır. Maliyyə idarəetməsi baxımından restrukturizasiya həm borcalanın ödəmə qabiliyyətinin bərpasına, həm də kreditorun kredit riskinin idarə edilməsinə xidmət edən mexanizm kimi qiymətləndirilə bilər. Bu baxımdan maliyyə çətinliyi yaşayan şəxsin borcun tamamilə silinməsini gözləməkdənsə, restrukturizasiya imkanını vaxtında araşdırması daha real çıxış yolu ola bilər.

3. Məhkəmə və ya müflisləşmə proseduru

Bəzi hallarda borc məsələsi məhkəmə mübahisəsi və ya qanunvericilikdə nəzərdə tutulan müflisləşmə prosedurları çərçivəsində də həll oluna bilər. Lakin burada mühüm hüquqi məhdudiyyət mövcuddur: müflisləşmə mexanizmi bütün fiziki şəxslərə avtomatik şamil edilmir. Azərbaycan Respublikasının “Müflisləşmə və iflas haqqında” Qanunu müflisləşmə və iflas prosedurlarının hüquqi əsaslarını müəyyən edir. Qanunda, həmçinin kreditorlarla borclu arasında ödənişlərin təxirə salınması, hissə-hissə ödənilməsi və müəyyən hallarda borcun ödənilməyən hissəsinə güzəşt edilməsini nəzərdə tutan barışıq sazişi mexanizmi də nəzərdə tutulur. Lakin bu mexanizmin konkret borcalana tətbiq edilib-edilməməsi onun hüquqi statusundan və borcun xarakterindən asılıdır. Xüsusilə 2025-ci ildə Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsinin açıqladığı hüquqi mövqeyə əsasən, fərdi sahibkar statusuna malik olmayan fiziki şəxsin “Müflisləşmə və iflas haqqında” Qanun çərçivəsində müflis elan olunması mümkün deyil. Ali Məhkəmə həmin qanunun hüquqi şəxslərə və hüquqi şəxs yaratmadan sahibkarlıq fəaliyyəti həyata keçirən fiziki şəxslərə şamil olunduğunu vurğulayıb. Bu səbəbdən “borclarımı ödəyə bilmirəm, müflis elan olunaraq kreditlərimi sildirə bilərəm” yanaşması bütün fiziki şəxslər üçün doğru deyil.

4. Borclu vəfat etdikdə kredit avtomatik silinmir

Cəmiyyətdə geniş yayılmış fikirlərdən biri də “borclu vəfat edibsə, kredit də bağlanır” düşüncəsidir. Əslində isə məsələ bundan daha mürəkkəbdir. Borcalanın vəfat etməsi öz-özlüyündə kredit öhdəliyinin avtomatik silinməsi demək deyil. Belə vəziyyətdə kredit müqaviləsinin şərtləri, miras münasibətləri, mövcud təminatlar və sığorta müqaviləsinin olub-olmaması kimi məsələlər ayrıca qiymətləndirilməlidir. Başqa sözlə, borcalanın ölümü ilə “kredit avtomatik yox olur” nəticəsinə gəlmək düzgün deyil. Kredit öhdəliyinin sonrakı taleyi konkret hüquqi və müqavilə şərtlərindən asılıdır. Bu məsələdə xüsusilə kredit üzrə sığortanın olub-olmaması mühüm rol oynaya bilər.

5. Kredit sığortası borcu qarşılaya bilər

Əgər kredit müqaviləsi ilə əlaqədar borcalanın həyatı və ya əmək qabiliyyətinin itirilməsi sığortalanıbsa, sığorta müqaviləsində nəzərdə tutulan hadisə baş verdikdə sığorta ödənişindən istifadə olunması mümkün ola bilər. Azərbaycan Mərkəzi Bankının kredit müqavilələri üzrə borcalanın həyatının ölüm halından və əmək qabiliyyətinin itirilməsi hallarından sığortasına dair 2024-cü il Qaydaları bu sahədə sığorta münasibətlərinin əsas çərçivəsini müəyyən edir. Qaydalar kredit üzrə borcalanın ölüm və əmək qabiliyyətinin itirilməsi ilə bağlı sığorta təminatını nəzərdə tutur. Lakin burada da mühüm bir məqam var: sığortanın mövcudluğu avtomatik olaraq kredit borcunun tam silinməsi demək deyil. Sığorta ödənişinin həyata keçirilməsi sığorta müqaviləsində nəzərdə tutulmuş sığorta hadisəsinin baş verməsindən, təminatın həcmindən, istisnalardan və digər müqavilə şərtlərindən asılıdır. Mərkəzi Bankın qaydalarında da sığorta hadisələri və təminat üzrə məhdudiyyətlər ayrıca müəyyən edilir. Bu səbəbdən kredit götürərkən yalnız faiz dərəcəsinə və aylıq ödənişə deyil, kreditin sığortalanıb-sığortalanmadığına və sığorta müqaviləsinin hansı riskləri əhatə etdiyinə də diqqət yetirmək vacibdir.

Bəs borcalan nə etməlidir?

     Kredit ödənişlərində problem yaranıbsa, ən düzgün yanaşma borcdan yayınmaq deyil, problemi erkən mərhələdə idarə etməyə çalışmaqdır. İlk növbədə borcalan:

• kredit müqaviləsinin şərtlərini yenidən nəzərdən keçirməli;
• banka maliyyə vəziyyətində yaranmış dəyişiklik barədə məlumat verməli;
• restrukturizasiya və ya ödəniş qrafikinin dəyişdirilməsi imkanlarını soruşmalı;
• kredit üzrə sığortanın olub-olmadığını və hansı riskləri əhatə etdiyini yoxlamalı;
• tətbiq edilən faiz, cərimə və digər ödənişlərin hüquqi əsasını dəqiqləşdirməli;
• ciddi hüquqi mübahisə yarandıqda peşəkar hüquqi məsləhət almalıdır.

Kredit münasibətləri yalnız “borc götürdüm və geri qaytarmalıyam” məntiqindən ibarət deyil. Bu münasibətlər müqavilə, öhdəlik, kredit riski, təminat, sığorta və mübahisələrin həlli kimi bir neçə hüquqi və maliyyə elementini özündə birləşdirir. Kredit təşkilatlarının borcalanlar haqqında məlumatları Mərkəzləşdirilmiş Kredit Reyestrinə təqdim etməsi də kredit münasibətlərinin yalnız cari ödənişlə məhdudlaşmadığını göstərən mühüm institusional mexanizmlərdən biridir.

        Deməli, “kredit borcu heç bir halda silinmir” demək də, “ödəməsəm, müəyyən müddətdən sonra borc avtomatik silinəcək” düşüncəsi də doğru deyil. Borcun tam və ya qismən aradan qalxması konkret hüquqi və müqavilə mexanizmlərindən asılı ola bilər. Bankla razılaşma nəticəsində güzəşt, restrukturizasiya, sığorta ödənişi, qanunvericilikdə nəzərdə tutulan prosedurlar və digər hüquqi əsaslar müxtəlif vəziyyətlərdə fərqli nəticələr yarada bilər. Əsas məsələ isə budur: maliyyə çətinliyi yarananda bankdan gizlənmək və problemin öz-özünə həll olunacağını gözləmək əvəzinə, vəziyyəti vaxtında qiymətləndirmək və mövcud hüquqi-maliyyə imkanlarını araşdırmaq lazımdır. Bəzən borcun silinməsi deyil, borcun düzgün idarə olunması daha real, təhlükəsiz və maliyyə baxımından səmərəli çıxış yolu olur.

İstinadlar:

• Azərbaycan Respublikasının Mülki Məcəlləsi, xüsusilə öhdəliklər, müqavilə münasibətləri və iddia müddətlərinə dair müddəalar.
• Azərbaycan Respublikasının “Müflisləşmə və iflas haqqında” Qanunu.
• Azərbaycan Respublikası Mərkəzi Bankının “Kredit müqavilələri üzrə borcalanın həyatının ölüm halından və əmək qabiliyyətinin itirilməsi hallarından sığortası Qaydası”, Qərar №20/4, 16 may 2024-cü il.
• Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsinin 2-2[102]-168/2025 saylı işi üzrə hüquqi mövqeyinin xülasəsi — fərdi sahibkar statusuna malik olmayan fiziki şəxsin müflisləşməsi məsələsi.
• Azərbaycan Respublikası Mərkəzi Bankının Kredit təşkilatlarının borcalanları haqqında məlumatın Mərkəzləşdirilmiş Kredit Reyestrinə verilməsi Qaydası, Qərar №32/1, 12 noyabr 2021-ci il.

Müəllif: Elnur Quliyev