Müasir monetar siyasətin əsas alətlərindən biri uçot faiz dərəcəsidir. Mərkəzi banklar bu alət vasitəsilə iqtisadiyyatda pul kütləsini, inflyasiyanı, kredit aktivliyini və maliyyə sabitliyini tənzimləməyə çalışırlar. Klassik iqtisadi nəzəriyyəyə görə uçot faiz dərəcəsinin artırılması kredit bazarında faizlərin yüksəlməsinə, azaldılması isə kreditlərin ucuzlaşmasına səbəb olmalıdır. Lakin inkişaf etməkdə olan və struktur baxımından spesifik iqtisadiyyatlarda bu mexanizm hər zaman nəzəriyyədə olduğu qədər effektiv işləmir.

Uçot faiz dərəcəsinin iqtisadi mahiyyəti

       Uçot faiz dərəcəsi Mərkəzi Bankın kommersiya banklarına təqdim etdiyi resursların baza qiymətidir. Monetar siyasətin klassik mexanizminə əsasən bu alət aşağıdakı zəncirvari təsiri formalaşdırmalıdır:

        Bu model ABŞ, Avrozona, Böyük Britaniya kimi inkişaf etmiş maliyyə bazarlarında daha effektiv işləyir. Çünki həmin ölkələrdə:

• bank sistemi Mərkəzi Bank likvidliyindən yüksək asılıdır;
• maliyyə bazarları dərin və rəqabətlidir;
• faiz kanalı güclü monetar transmissiya yaradır.

      Azərbaycanda isə bu mexanizmin işləmə səviyyəsi fərqlidir. Ölkəmizdə uçot faiz dərəcəsinin dəyişməsi bank sektorunda faizlərə birbaşa və sürətli təsir göstərmir. Mərkəzi Bank faiz endirsə belə kommersiya bankları düşünür ki, risk hələ də yüksəkdir. Ona görə də kreditləri ucuzlaşdırmağa tələsmirlər. Bunun əsas səbəbi monetar transmissiya kanalının zəif olmasıdır.

     Azərbaycan Respublikasının Mərkəzi Bankı (AMB) inflyasiyanı hədəf çərçivəsində (4±2%) saxlamaq məqsədilə uçot faiz dərəcəsini əsas monetar siyasət aləti kimi istifadə edir. 2026-cı ilin əvvəlindən etibarən bu dərəcə 6.5% səviyyəsində sabit saxlanılır. AMB tərəfindən qəbul edilən uçot faizi qərarları fonunda mühüm bir sual yaranır: “Mərkəzi Bank uçot faizini azaltdığı halda niyə istehlak və biznes kreditləri ucuzlaşmır?” Bu məsələ Mərkəzi Bankın faiz qərarlarının Azərbaycan maliyyə sistemi və bank kreditləri üzərində real təsir gücünün qiymətləndirilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Azərbaycanda uçot faizinin real təsirinin məhdud olmasının əsas səbəbləri

1. Kommersiya banklarının Mərkəzi Bank resurslarından zəif asılılığı.

İnkişaf etmiş ölkələrdə banklar likvidlik çatışmazlığını aktiv şəkildə Mərkəzi Bank vasitəsilə maliyyələşdirirlər. Azərbaycanda isə bank sektorunun əsas resurs mənbələri bunlardır:

• əhali depozitləri;
• iri korporativ vəsaitlər;
• neft gəlirləri hesabına formalaşan yüksək likvidlik.

      Bu səbəbdən uçot faizinin dəyişməsi bankların maya dəyərinə ciddi təsir göstərmir. Yəni, AMB faizi 1-2% azalda bilər, lakin bankın resurs bazası dəyişmədiyi üçün kredit faizi eyni qalır.

2. Kredit faizlərinin əsas determinantı risk faktorlarıdır.

Azərbaycanda kredit faizləri əsasən monetar siyasətlə deyil, risk amilləri ilə formalaşır. Bankların faiz siyasətinə təsir edən əsas faktorlar:

• problemli kreditlərin yüksək səviyyəsi;
• qeyri-rəsmi gəlirlərin yüksək payı;
• girov mexanizmlərinin zəifliyi;
• məhkəmə və icra mexanizmlərinin effektivlik səviyyəsinin aşağı olması;
• bank sektorunda rəqabətin məhdudluğu.

      Nəticədə banklar kredit faizlərinə yüksək risk əlavəsi tətbiq edirlər. Sadə formada kredit üzrə faiz dərəcəsi aşağıdakı kimi formalaşır:

    Azərbaycanda əsas yük “risk marjası” komponentinin üzərinə düşür. Bu səbəbdən uçot faizinin azalması yekun kredit faizində ciddi dəyişiklik yaratmır.

3. Bank sektorunda rəqabətin məhdud olması.

Rəqabətli bank sistemində faiz azalması müştəri uğrunda mübarizə yaradır. Azərbaycanda isə bank sektorunun müəyyən hissəsində:

• bazar konsentrasiyası yüksəkdir;
• iri bankların dominantlığı mövcuddur;
• istehlak kreditləri yüksək gəlirlilik mənbəyidir.

Bu səbəbdən banklar uçot faizi azaldıqda belə kredit faizlərini sürətlə endirməyə motivasiya olmurlar.

AMB-nin uçot faiz qərarları bank kreditlərinə aşağıdakı formada təsir edir:

4. Yüksək dollarlaşma və valyuta riski.

   Azərbaycan iqtisadiyyatında uzun illər formalaşmış dollarlaşma problemi monetar siyasətin effektivliyini zəiflədir. Banklar valyuta riskini, məzənnə dəyişkənliyini və xarici şokları faiz siyasətində nəzərə almağa məcbur olurlar. 2015-ci il devalvasiyalarından sonra bank sektorunda risk yanaşması daha sərtləşib. Bu səbəbdən belə bir yanaşma formalaşıb: “Aşağı faizli kredit yüksək risk yarada bilər.” Nəticədə banklar uçot faizinin azalmasına baxmayaraq kredit faizlərini yüksək saxlamağa üstünlük verirlər.

5. Dövlət dominant iqtisadi model.

Azərbaycanda iqtisadi aktivliyin əsas hərəkətverici qüvvəsi monetar siyasət deyil, fiskal siyasətdir. İqtisadiyyata əsas təsir edən faktorlar neft qiymətləri, dövlət investisiyaları və büdcə xərcləri, iri infrastruktur layihələridir. Bu səbəbdən:

• uçot faizinin dəyişməsi iqtisadi aktivliyi tam idarə edə bilmir;
• real sektorda investisiya qərarları əsasən dövlət xərclərindən asılı olur.

Beləliklə monetar siyasət ikinci dərəcəli tənzimləmə alətinə çevrilir. Mərkəzi Bankın uçot faiz qərarları bazara aşağıdakı siqnalı verir:

• faiz artımı → inflyasiya riskinin artdığı mesajı;
• faizin sabit saxlanması → makroiqtisadi balansın qorunduğu mesajı;
• faiz azalması → iqtisadi stimullaşdırma niyyəti.

Bu qərarlar investor və bank davranışlarına psixoloji təsir göstərir.

Bank sektorunda mövcud vəziyyət.

2026-cı ilin I rübü üzrə aktiv həcminə görə “TOP 5”-də olan banklar sektor aktivlərinin təxminən 65-70%-nə nəzarət edir. Bu isə bank sektorunda konsentrasiyanın yüksək olduğunu göstərir. Bank sektorunda aktivlərin böyük hissəsinin bir neçə iri bankda cəmləşməsi rəqabəti zəiflədir və uçot faizinin kredit bazarına ötürülmə mexanizmini məhdudlaşdırır.

    Statistik məlumatlara əsasən 2024-2026-cı illərdə Azərbaycanda istehlak kreditləri üzrə faiz dərəcələri yüksək olaraq qalıb və əksər hallarda 18-27% intervalında dəyişib. Xüsusilə nağd kreditlər və kredit kartları üzrə risk əlavələrinin yüksək olması istehlak kreditlərinin ucuzlaşmasına mane olub. Biznes kreditləri üzrə faizlər isə istehlak kreditləri ilə müqayisədə daha aşağı, əsasən 10-16% diapazonunda formalaşıb. Bununla belə, uçot faizinin sabit saxlanmasına baxmayaraq, risk mühiti, girov problemləri və bank sektorunda məhdud rəqabət biznes kreditlərinin də nəzərəçarpacaq dərəcədə ucuzlaşmasına imkan verməyib.

2024-2026 illər üzrə faiz dərəcələrinin dəyişməsi dinamikası:

*2026-cı il göstəriciləri mövcud bazar tendensiyaları və ehtimal olunan monetar siyasət dinamikası əsasında formalaşdırılmış təxmini göstəricilərdir.

      Hazırda bank sistemində kifayət qədər sərbəst likvid vəsait mövcuddur və bankların Mərkəzi Bankdan əlavə borclanmaya ciddi ehtiyacı yoxdur. Banklar yüksək riskli kredit verməkdənsə, daha aşağı riskli AMB notlarına və dövlət qiymətli kağızlarına üstünlük verirlər. Bu səbəbdən uçot faiz dərəcəsinin aşağı salınması banklar üçün birbaşa “ucuz maliyyə resursu” effekti yaratmır və kredit faizlərinə təsiri məhdud qalır.

Nəticə

     Azərbaycanda uçot faiz dərəcəsi klassik monetar siyasət aləti kimi tam effektiv fəaliyyət göstərmir. Bunun əsas səbəbləri:

• bank sektorunun struktur xüsusiyyətləri;
• risk mühitinin yüksək olması;
• fiskal siyasətin dominantlığı;
• maliyyə bazarlarının zəif inkişafı.

Nəticədə uçot faizinin azalması istehlak və biznes kreditlərinin, kommersiya faizlərinin avtomatik şəkildə aşağı düşməsinə gətirib çıxarmır. Azərbaycanda kredit faizlərinin əsas formalaşdırıcı amili monetar siyasət deyil, risk və struktur problemləridir. Bununla belə uçot faiz dərəcəsi:

• makroiqtisadi sabitliyin qorunması;
• inflyasiya gözləntilərinin idarə olunması;
• manatın sabitliyinin dəstəklənməsi baxımından mühüm rol oynayır.

     Beləliklə, Azərbaycan iqtisadiyyatında uçot faiz dərəcəsi real sektora birbaşa təsir edən güclü alətdən daha çox, bazar gözləntilərini yönləndirən və maliyyə sabitliyini qoruyan makroiqtisadi indikator funksiyası daşıyır. Odur ki, uçot faiz dərəcəsinin iqtisadiyyata daha effektiv təsir göstərməsi üçün bank sektorunda rəqabət mühitinin genişləndirilməsi, kapital bazarlarının inkişaf etdirilməsi və kredit risklərini artıran struktur problemlərin aradan qaldırılması mühüm əhəmiyyət daşıyır. Eyni zamanda hüquqi icra mexanizmlərinin gücləndirilməsi və iqtisadiyyatda dollarlaşma səviyyəsinin mərhələli şəkildə azaldılması monetar transmissiya kanalının effektivliyini artıraraq Mərkəzi Bankın faiz qərarlarının real sektora təsir gücünü yüksəldə bilər.

Müəllif: Elnur Quliyev