Müasir dünyada faiz iqtisadi sistemin ayrılmaz hissəsinə çevrilmişdir. Ev almaqdan biznes qurmağa, avtomobil kreditindən dövlət istiqrazlarına qədər milyonlarla maliyyə əməliyyatı faiz prinsipi əsasında həyata keçirilir. Buna görə də bir çox insan haqlı olaraq sual verir: əgər faiz iqtisadiyyatın əsas elementidirsə, İslam onu niyə qadağan edir? Maraqlıdır ki, Quran faizi təkcə hüquqi qadağa kimi təqdim etmir; onu iqtisadi ədalət, sosial bərabərlik və etik dəyərlərlə əlaqələndirir.

Quranda faiz haqqında ən mühüm ayələr:

1. Bəqərə surəsi, 275-ci ayə – “Faiz yeyənlər yalnız şeytan toxunub dəli etmiş kimsənin qalxdığı kimi qalxarlar. Bunun səbəbi onların: «Alış-veriş də faiz kimidir» demələridir. Halbuki Allah alış-verişi halal, faizi isə haram etmişdir…”

2. Bəqərə surəsi, 278–279-cu ayələr – “Ey iman gətirənlər! Əgər möminsinizsə, Allahdan qorxun və faizdən qalanı tərk edin. Əgər bunu etməsəniz, Allah və Onun Elçisi tərəfindən sizə qarşı müharibə elan edildiyini bilin…”

3. Ali-İmran surəsi, 130-cu ayə – “Ey iman gətirənlər! Faizi qat-qat artırılmış şəkildə yeməyin və Allahdan qorxun ki, nicat tapasınız.”

4. Rum surəsi, 39-cu ayə – “İnsanların mallarında artım olsun deyə verdiyiniz faiz Allah yanında artmaz. Allah rizasını qazanmaq üçün verdiyiniz zəkat isə məhz artırılan budur.”

   Bu ayələr göstərir ki, İslamın məqsədi sadəcə faizli əməliyyatı qadağan etmək deyil, iqtisadi münasibətləri daha ədalətli prinsiplər üzərində qurmaqdır.

       Qurani-Kərim və İslam iqtisadiyyatının prinsipləri göstərir ki, faizin qadağan olunması təsadüfi və ya yalnız ibadətlə bağlı bir hökm deyil. Bu qadağa cəmiyyətdə iqtisadi ədalətin qorunmasına, insanların istismarının qarşısının alınmasına və sağlam maliyyə münasibətlərinin formalaşdırılmasına xidmət edir. Faizin haram hesab edilməsinin əsas səbəblərini aşağıdakı kimi ümumiləşdirmək olar.

1. Qazanc risk olmadan əldə edilməməlidir

İslam iqtisadiyyatının əsas prinsiplərindən biri budur: “Qazanc risklə birlikdə olmalıdır.” Faizli kreditdə kapital sahibi əvvəlcədən müəyyən edilmiş gəliri təmin edir. Borc alan qazansa da, zərər etsə də, faiz ödənilməlidir. Halbuki ticarətdə hər iki tərəf bazar riskini paylaşır. Bu fərq Quranda açıq şəkildə göstərilir.

Mənbə: Bəqərə 2:275

“…Allah alış-verişi halal, faizi isə haram etmişdir.” Burada Quran ticarətlə faizi eyni iqtisadi fəaliyyət kimi qəbul etmir. Çünki ticarətdə risk və real iqtisadi fəaliyyət mövcuddur, faizdə isə gəlir əvvəlcədən zəmanət altındadır.

2. Faiz sosial ədalətsizliyi dərinləşdirə bilər

     Tarixən insanlar əsasən ehtiyaclarını ödəmək üçün borc götürüblər. Faiz sistemi isə borclunun maliyyə yükünü artırır. Maddi vəziyyəti zəif olan insan daha da ağır vəziyyətə düşə bilər.  2008-ci il qlobal maliyyə böhranı göstərdi ki, həddindən artıq borclanma və maliyyə risklərinin düzgün qiymətləndirilməməsi bütün iqtisadi sistem üçün təhlükə yarada bilər. Quran bu səbəbdən borcluya qarşı mərhəməti təşviq edir.

Mənbə: Bəqərə 2:280

“Əgər borclu çətinlik içindədirsə, ona vəziyyəti düzələnə qədər möhlət verin. Əgər bağışlasanız, bu sizin üçün daha xeyirlidir.”

Bu ayə göstərir ki, İslam borcu gəlir mənbəyindən daha çox sosial yardım vasitəsi kimi qiymətləndirir.

3. Pul öz-özünə gəlir gətirən əmtəə deyil

İslam iqtisadi nəzəriyyəsinə görə pul:

• mübadilə vasitəsidir;
• dəyər ölçüsüdür;
• hesab vahididir.

       Pul yalnız real iqtisadi fəaliyyətə cəlb olunduqda gəlir yarada bilər. Təsəvvür edin ki, sizdə bir çəkic var. Çəkicdən istifadə edib ev tikə bilərsiniz və gəlir əldə edə bilərsiniz. Pul da buna bənzəyir. Pul təkbaşına yeni iqtisadi dəyər yaratmır. O, yalnız istehsal, xidmət, ticarət və ya investisiyaya yönəldildikdə yeni dəyərin yaranmasına vasitə olur. O, yalnız istehsala, ticarətə və ya investisiyaya yönəldildikdə dəyər yaradır. İslam iqtisadiyyatının yanaşması da məhz budur. Bu səbəbdən İslamda kapitalın istehsal, ticarət və investisiyada iştirak etməsi təşviq edilir.

Mənbə: Nisa 4:29

“Ey iman gətirənlər! Qarşılıqlı razılığa əsaslanan ticarət istisna olmaqla mallarınızı aranızda batil yollarla yeməyin.”

Bir çox İslam iqtisadçısı bu ayəni halal iqtisadi fəaliyyətin əsas prinsipi hesab edir.

4. Sərvətin müəyyən qrupun əlində cəmləşməsi qarşısı alınmalıdır.

Faiz sistemi kapital sahibinin sərvətini risksiz artırarkən, borc alanın maliyyə yükünü böyüdə bilər. İslam iqtisadiyyatı isə sərvətin cəmiyyət daxilində dövriyyəsini təşviq edir.

Mənbə: Həşr 59:7

“…Belə ki, sərvət yalnız sizin varlılarınız arasında dövr edən bir nemət olmasın.”

Bu ayə İslam iqtisadiyyatında gəlir bölgüsünün mühüm prinsiplərindən biri hesab olunur.

5. Faiz əvəzinə hansı model təklif olunur?

Quran sadəcə “etmə” demir. Alternativ iqtisadi model də təqdim edir. Əsas prinsiplər bunlardır:

• ticarət;
• ortaqlıq;
• mənfəət və zərərin bölüşdürülməsi;
• zəkat;
• sədəqə;
• faizsiz borc.

Mənbə: Bəqərə 2:245

“Kim Allaha gözəl bir borc verərsə, Allah onu qat-qat artırar…”

Burada söhbət faizsiz yardım xarakterli borcdan gedir.

6. Müasir İslam maliyyəsində bu prinsip necə tətbiq olunur?

Bugünkü İslam maliyyə sistemi aşağıdakı modellərdən istifadə edir:

• Mudaraba (əmək–kapital ortaqlığı)
• Müşaraka (birgə investisiya)
• Murabaha (mənfəət əlavəli satış)
• İcara (icarə)
• Sukuk (aktiv əsaslı maliyyələşmə)

    Bu modellərin məqsədi puldan pul qazanmaq deyil, real iqtisadi fəaliyyət vasitəsilə gəlir əldə etməkdir. Hazırda dünyanın 80-dən çox ölkəsində İslam maliyyə institutları fəaliyyət göstərir. Onların idarə etdiyi aktivlərin həcmi artıq trilyonlarla ABŞ dolları ilə ölçülür. Bu sistem faiz əvəzinə real aktivlərə, ticarətə və mənfəətin bölüşdürülməsinə əsaslanır.

Quranda niyə məhz faiz haqqında bu qədər sərt xəbərdarlıq edilir?

   Quranda faizlə bağlı ən sərt ifadələrdən biri “Allah və Onun Elçisi tərəfindən müharibə” xəbərdarlığıdır (Bəqərə, 2:279). Bir çox təfsir alimləri bunu faizin cəmiyyətə uzunmüddətli təsiri ilə əlaqələndirirlər. Faiz əsasında qurulan münasibətlər borclanmanın artmasına, sosial bərabərsizliyin dərinləşməsinə və zəif təbəqələrin daha ağır maliyyə yükü altında qalmasına səbəb ola bilər. Buna görə də İslam bu qadağanı təkcə fərdi davranış qaydası deyil, həm də iqtisadi və sosial ədaləti qoruyan prinsip kimi təqdim edir. Bu baxımdan Quranda faizə qarşı sərt mövqe iqtisadi fəaliyyətin qadağan olunmasına deyil, ədalətsiz qazancın qarşısının alınmasına yönəlmiş xəbərdarlıq kimi başa düşülməlidir.

Peyğəmbər Məhəmməd (s.ə.s.) faiz alanı, verəni, onu yazanı və bu əməliyyata şahidlik edənləri eyni məsuliyyəti daşıyan şəxslər kimi qeyd etmişdir.

Nəticə

     Faiz qadağasının mahiyyəti yalnız dini hökm kimi qiymətləndirildikdə onun iqtisadi fəlsəfəsi tam başa düşülmür. Quranda faizin qadağan olunması arxasında bir neçə fundamental prinsip dayanır:

• qazanc risk və məsuliyyətlə əlaqəli olmalıdır;
• iqtisadi münasibətlər qarşılıqlı razılıq və ədalət üzərində qurulmalıdır;
• ehtiyac sahibi istismar edilməməlidir;
• pul real iqtisadi dəyər yaratmağa xidmət etməlidir;
• sərvət cəmiyyət daxilində dövriyyədə olmalı, yalnız kapital sahiblərinin əlində cəmləşməməlidir.

     İslamın məqsədi sadəcə faizi qadağan etmək deyil. Məqsəd insanın insanı istismar etmədiyi, qazancın əmək və məsuliyyətlə əldə edildiyi, sərvətin cəmiyyət daxilində ədalətli dövriyyədə olduğu bir iqtisadi model formalaşdırmaqdır. Bu baxımdan faiz qadağası yalnız dini hökm deyil, həm də iqtisadi və sosial ədalətin qorunmasına yönəlmiş prinsip kimi qiymətləndirilə bilər.

Müəllif: Elnur Quliyev