Vergi və rüsum anlayışları gündəlik həyatda tez-tez istifadə olunsa da, bir çox hallarda onların eyni məna daşıdığı düşünülür. Əslində isə bu anlayışlar hüquqi mahiyyətinə, tətbiq məqsədinə və dövlət maliyyə sistemindəki roluna görə bir-birindən fərqlənir. Bu fərqlərin bilinməsi həm vətəndaşların hüquqi savadlılığının artırılması, həm də maliyyə öhdəliklərinin düzgün başa düşülməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Vergi və rüsum hər ikisi dövlət tərəfindən alınan məcburi ödənişlərdir, lakin məqsədləri və tətbiq sahələri fərqlidir:

Vergi – dövlətin ümumi xərclərini maliyyələşdirmək üçün fiziki və hüquqi şəxslərdən alınan məcburi ödənişdir. Verginin qarşılığında konkret bir xidmət və ya birbaşa fayda nəzərdə tutulmur. Məsələn, gəlir vergisi, mənfəət vergisi, əlavə dəyər vergisi (ƏDV) və əmlak vergisi bu kateqoriyaya daxildir.

Rüsum – dövlət orqanları tərəfindən müəyyən bir xidmətin göstərilməsi, hüquqi əməliyyatın həyata keçirilməsi və ya icazənin verilməsi üçün ödənilən məbləğdir. Yəni rüsum konkret bir xidmət və ya hüquqi hərəkətlə bağlı olur. Məsələn, məhkəmə rüsumu, gömrük rüsumu, daşınmaz əmlakın dövlət qeydiyyatı üçün rüsum, sürücülük vəsiqəsinin verilməsi üçün dövlət rüsumu, notariat hərəkətlərinə görə dövlət rüsumu və lisenziya verilməsinə görə dövlət rüsumu.

Vergi və rüsum arasındakı əsas fərqlər aşağıdakılardır:

• Vergi → dövlət büdcəsinin formalaşdırılması və ümumi dövlət xərclərinin maliyyələşdirilməsi üçün ödənilir.
• Rüsum → dövlətin göstərdiyi konkret xidmət və ya həyata keçirdiyi hüquqi əməliyyatın qarşılığı olaraq ödənilir.

Praktiki nümunə

       Məsələn, vətəndaşın xarici pasport alması qanunla məcburi deyil. Şəxs xaricə səfər etmək üçün xarici pasport əldə etmək istədikdə müvafiq dövlət orqanına müraciət edir və qanunvericiliklə müəyyən edilmiş dövlət rüsumunu ödəyir. Bu ödənişin qarşılığında dövlət həmin şəxsə xarici pasportun hazırlanması və təqdim edilməsi xidmətini göstərir. Deməli, burada ödənilən məbləğ konkret dövlət xidmətinin əvəzidir və buna görə rüsum hesab olunur. Əksinə, vətəndaş əmək fəaliyyəti nəticəsində gəlir əldə etdikdə gəlir vergisi ödəyir. Bu verginin qarşılığında ona ayrıca və fərdi bir xidmət göstərilmir. Toplanan vergilər dövlət büdcəsinə daxil olur və təhsil, səhiyyə, müdafiə, yol infrastrukturu, sosial təminat və digər ictimai ehtiyacların maliyyələşdirilməsinə yönəldilir.

     Nəticə etibarilə, vergi və rüsum arasındakı fərqin düzgün başa düşülməsi vətəndaşların dövlət qarşısındakı maliyyə öhdəliklərini daha düzgün qiymətləndirməsinə kömək edir. Hansı hallarda vergi, hansı hallarda isə rüsum ödənildiyini bilmək hüquqi maarifləndirmənin və maliyyə savadlılığının vacib tərkib hissəsidir.

Müəllif: Elnur Quliyev